Phi lợi nhuận là gì? Bản chất, hình thức và pháp lý 2026

Phi lợi nhuận là gì? Bản chất kinh tế của mô hình Non-profit

Trong lý thuyết kinh tế học hiện đại (tiêu biểu là học thuyết của Giáo sư Henry Hansmann về kinh tế học tổ chức phi lợi nhuận), khu vực phi lợi nhuận ra đời nhằm giải quyết sự thất bại của thị trường (Market Failure) và sự bất cân xứng thông tin giữa người thụ hưởng và người tài trợ. Khi người tiêu dùng hoặc nhà hảo tâm không thể trực tiếp kiểm soát chất lượng dịch vụ công (như cứu trợ, giáo dục mầm non, bảo tồn môi trường), họ cần một cơ chế bảo đảm rằng nguồn tiền họ đóng góp không bị bòn rút thành lợi nhuận cá nhân.

Khái niệm và nguyên tắc không phân phối lợi nhuận

Khác biệt sống còn phân định giữa một doanh nghiệp thương mại vì lợi nhuận và một tổ chức phi lợi nhuận được chi phối bởi một nguyên tắc pháp lý nền tảng mang tên nguyên tắc không phân phối lợi nhuận (Non-distribution constraint):

• Mục tiêu doanh nghiệp thương mại: Định hướng tối thượng là tối đa hóa giá trị vốn chủ sở hữu. Toàn bộ phần lợi nhuận ròng sau thuế cuối năm tài chính thuộc quyền định đoạt của các cổ đông, thành viên góp vốn và được phân phối định kỳ dưới dạng cổ tức tương ứng với tỷ lệ sở hữu.
• Mục tiêu tổ chức phi lợi nhuận: Tổ chức vẫn được quyền và được khuyến khích tạo ra thặng dư tài chính (tổng doanh thu trừ đi tổng chi phí vận hành hợp lý có kết quả dương), nhưng khoản thặng dư này tuyệt đối không được phép phân chia cho người sáng lập, thành viên hội đồng quản lý hay nhân sự điều hành. Toàn bộ số tiền thặng dư bắt buộc phải được giữ lại trong quỹ dự trữ và tái đầu tư 100% vào việc mở rộng quy mô phục vụ sứ mệnh xã hội ban đầu.
• Nguyên tắc chi trả lương và thù lao: Nhân sự làm việc tại các tổ chức phi lợi nhuận vẫn được nhận lương, thưởng và chế độ đãi ngộ theo cơ chế thị trường tương xứng với năng lực chuyên môn. Khoản chi trả này được tính vào chi phí quản lý vận hành hợp lệ, miễn là thù lao không bị biến tướng thành hình thức phân phối lợi nhuận ngầm cho các bên liên quan.
• Xử lý tài sản khi chấm dứt hoạt động: Khác với doanh nghiệp tư nhân có thể thanh lý tài sản chia tiền cho chủ sở hữu, khi một tổ chức phi lợi nhuận giải thể, toàn bộ tài sản còn lại sau khi tất toán các khoản nợ bắt buộc phải được chuyển nhượng nguyên trạng cho một tổ chức phi lợi nhuận khác có cùng tôn chỉ hoặc nộp vào ngân sách nhà nước theo đúng quy định pháp luật.

Phi lợi nhuận có được phép tạo ra doanh thu không?

Câu trả lời dứt khoát theo chuẩn mực quản trị hiện đại là hoàn toàn ĐƯỢC PHÉP và là yếu tố sống còn để phát triển bền vững. Quan niệm cổ hủ cho rằng tổ chức phi lợi nhuận chỉ được sống dựa vào lòng hảo tâm và nguồn tài trợ từ thiện đang dần bị thay thế bởi tư duy tự chủ tài chính:

• Hạn chế rủi ro kiệt quệ tài trợ: Nếu một tổ chức hoàn toàn phụ thuộc vào viện trợ từ thiện (Donative Non-profit), tổ chức đó sẽ đối mặt với rủi ro đứt gãy dòng tiền bất kỳ lúc nào khi xảy ra khủng hoảng kinh tế hoặc sự thay đổi ưu tiên từ phía các nhà tài trợ lớn.
• Chủ động tạo nguồn thu thương mại xã hội: Các tổ chức phi lợi nhuận hiện đại (Commercial Non-profit) được quyền triển khai các hoạt động kinh tế tạo nguồn (Earned Income). Điển hình như việc mở chuỗi cửa hàng bán lẻ đồ lưu niệm, quán cà phê nhân đạo, cung cấp dịch vụ khám chữa bệnh thu phí một phần, tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu hoặc bán các ấn phẩm nghiên cứu.
• Tái đầu tư dòng tiền tự chủ: Toàn bộ doanh thu thu được từ hoạt động thương mại sau khi trang trải chi phí nguyên vật liệu, khấu hao, mặt bằng và lương nhân sự sẽ tạo ra một quỹ thặng dư ổn định, giúp tổ chức chủ động mở rộng các dự án thiện nguyện mà không cần phải chờ đợi các đợt vận động tài trợ.

Các hình thức tổ chức phi lợi nhuận chính danh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các tổ chức hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận được pháp luật quy định chặt chẽ thông qua nhiều văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành, gắn liền với từng mô hình tổ chức cụ thể. Dưới đây là 4 mô hình tổ chức phi lợi nhuận chính danh có tư cách pháp nhân độc lập đang hoạt động hợp pháp tại Việt Nam:

Quỹ xã hội và quỹ từ thiện

Quỹ xã hội và quỹ từ thiện là mô hình phi lợi nhuận tiêu biểu và có cơ chế giám sát tài sản khắt khe nhất trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam:

• Căn cứ pháp lý điều chỉnh: Nghị định số 93/2019/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết về tổ chức, hoạt động và quản lý quỹ xã hội, quỹ từ thiện.
• Mục tiêu thành lập: Quỹ được thành lập hợp pháp nhằm hỗ trợ, khuyến khích phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, thể dục thể thao, khoa học, bảo trợ trẻ em nghèo và thực hiện các chương trình từ thiện, nhân đạo, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh.
• Điều kiện tài sản thành lập tối thiểu: Để được cấp giấy phép thành lập và công nhận điều lệ quỹ, các sáng lập viên phải cam kết đóng góp tài sản thành lập với hạn mức pháp định tối thiểu: 6,5 tỷ đồng đối với quỹ hoạt động phạm vi toàn quốc; 1,3 tỷ đồng đối với quỹ cấp tỉnh; 130 triệu đồng đối với quỹ cấp huyện; và 26 triệu đồng đối với quỹ cấp xã.
• Cơ cấu tổ chức và chế độ giám sát: Bộ máy quản trị bắt buộc phải có Hội đồng quản lý quỹ, Ban kiểm soát quỹ và Giám đốc điều hành. Định kỳ hàng năm, toàn bộ báo cáo thu chi tài chính của quỹ bắt buộc phải được kiểm toán độc lập và công khai công luận trên các phương tiện truyền thông chính thống.

Doanh nghiệp xã hội

Doanh nghiệp xã hội là mô hình pháp lý đột phá, dung hòa giữa hiệu quả kinh tế thị trường với cam kết thực thi trách nhiệm xã hội và môi trường:

• Căn cứ pháp lý điều chỉnh: Được quy định cụ thể tại Điều 10 Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 và được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định số 47/2021/NĐ-CP của Chính phủ.
• Tiêu chí pháp định bắt buộc: Doanh nghiệp đăng ký thành lập theo các loại hình doanh nghiệp thông thường (Công ty TNHH, Công ty Cổ phần) với mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường; đồng thời bắt buộc phải cam kết sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hàng năm để tái đầu tư cho các mục tiêu xã hội, môi trường đã đăng ký.
• Quyền huy động vốn và nhận tài trợ: Doanh nghiệp xã hội có quyền nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài để thực hiện mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường theo quy định của pháp luật; đồng thời vẫn được quyền kinh doanh bình đẳng, ký kết hợp đồng thương mại và tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi.

Hội và hiệp hội ngành nghề

Hội và các hiệp hội nghề nghiệp là mạng lưới xã hội tự nguyện, đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa các cá nhân, doanh nghiệp với các cơ quan quản lý nhà nước:

• Căn cứ pháp lý điều chỉnh: Nghị định số 126/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội (văn bản quy phạm mới nhất thay thế Nghị định số 45/2010/NĐ-CP).
• Nguyên tắc hoạt động: Vận hành theo nguyên tắc tự nguyện, tự quản, tự trang trải kinh phí hoạt động, tuân thủ pháp luật và điều lệ, hoàn toàn không vì mục tiêu phân chia lợi nhuận kinh tế.
• Chức năng và quyền hạn: Đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của hội viên; tham gia tư vấn, phản biện chính sách pháp luật với cơ quan nhà nước; tổ chức đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và thực hiện các chương trình hợp tác thiện nguyện tương trợ hội viên và xã hội.
• Quản lý tài chính: Nguồn kinh phí hoạt động của hội được hình thành từ hội phí của hội viên, nguồn thu từ hoạt động dịch vụ hỗ trợ theo quy định và các khoản tài trợ hợp pháp; tài sản của hội là tài sản chung không phân chia cho các hội viên khi chấm dứt hoạt động.

Tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam

Các tổ chức phi chính phủ quốc tế là cầu nối thu hút các nguồn lực phát triển quốc tế, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ an sinh xã hội bền vững cho Việt Nam:

• Căn cứ pháp lý điều chỉnh: Nghị định số 58/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định về đăng ký và quản lý hoạt động của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam (thường gọi tắt là INGO).
• Hình thức đăng ký hiện diện: Tổ chức phi chính phủ nước ngoài được cấp Giấy đăng ký hoạt động hoặc Giấy đăng ký thành lập Văn phòng đại diện tại Việt Nam sau khi đáp ứng các điều kiện pháp lý nghiêm ngặt do Bộ Ngoại giao thẩm định.
• Tôn chỉ hoạt động nhân đạo: Hoạt động viện trợ phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn môi trường, phòng chống biến đổi khí hậu, hỗ trợ y tế và giáo dục phi lợi nhuận; tuyệt đối không thực hiện các hoạt động nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận thương mại, không tham gia vào các hoạt động chính trị hay truyền bá tôn giáo trái pháp luật.

Cơ chế tài chính và chính sách thuế đối với tổ chức phi lợi nhuận

Dù mang bản chất phi lợi nhuận, tổ chức vẫn là một chủ thể pháp lý độc lập, có mã số thuế, mở tài khoản ngân hàng và thực hiện các giao dịch thanh toán trong nền kinh tế. Do đó, việc nắm vững cấu trúc nguồn thu và ranh giới ưu đãi thuế là điều kiện tiên quyết để tránh các rủi ro pháp lý về trốn thuế hoặc sử dụng quỹ sai mục đích.

Các nguồn tài chính duy trì hoạt động hợp pháp

Theo chuẩn mực kế toán tài chính dành cho các tổ chức phi lợi nhuận, dòng tiền vận hành của tổ chức được hình thành từ 5 nguồn hợp pháp sau đây:

• Nguồn tài trợ và viện trợ không hoàn lại: Các khoản đóng góp bằng tiền mặt, chuyển khoản hoặc hiện vật từ các cá nhân, doanh nghiệp thương mại, tổ chức từ thiện trong nước và các quỹ nhân đạo quốc tế.
• Nguồn hội phí của hội viên: Khoản thu định kỳ từ các hội viên chính thức tham gia tổ chức hội, hiệp hội nhằm trang trải các chi phí quản lý hành chính, ấn phẩm và văn phòng.
• Doanh thu từ hoạt động tạo nguồn: Các khoản tiền thu được từ việc cung ứng sản phẩm do đối tượng yếu thế sản xuất, dịch vụ đào tạo chuyên môn, bản quyền tài liệu, phí tham gia hội thảo theo quy định của điều lệ đã được phê duyệt.
• Lãi phát sinh từ tài khoản ngân hàng: Khoản tiền lãi định kỳ phát sinh từ các hợp đồng tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn tại ngân hàng thương mại nhằm mục đích bảo toàn giá trị nguồn vốn quỹ trước lạm phát.
• Nguồn kinh phí nhà nước hỗ trợ: Các khoản ngân sách nhà nước cấp khi tổ chức phi lợi nhuận được giao thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học, chương trình mục tiêu quốc gia hoặc các dịch vụ công ích do cơ quan nhà nước đặt hàng.

Quy định miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam

Hệ thống chính sách thuế hiện hành của Việt Nam, căn cứ theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp và các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính, áp dụng nguyên tắc phân loại nguồn thu để xác định nghĩa vụ thuế:

• Khoản thu nhập được miễn thuế TNDN tuyệt đối: Toàn bộ các khoản tài trợ, viện trợ hợp pháp nhận được từ các tổ chức, cá nhân để sử dụng cho hoạt động giáo dục, nghiên cứu khoa học, văn hóa, nghệ thuật, từ thiện, nhân đạo và bảo trợ xã hội tại Việt Nam đều thuộc diện miễn thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Nghĩa vụ thuế đối với hoạt động sản xuất kinh doanh: Khi tổ chức phi lợi nhuận có phát sinh hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ thương mại có thu tiền (nằm ngoài các khoản tài trợ nhân đạo phi thương mại), tổ chức vẫn phải thực hiện nghĩa vụ đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử theo Nghị định số 123/2020/NĐ-CP, kê khai nộp thuế GTGT và thuế TNDN đối với phần doanh thu kinh doanh này theo đúng quy định.
• Quy chế ưu đãi khấu trừ cho bên tài trợ: Các doanh nghiệp thương mại khi trích một phần lợi nhuận để tài trợ cho các quỹ từ thiện, trường học, bệnh viện hoặc tài trợ khắc phục hậu quả bão lũ thông qua các tổ chức phi lợi nhuận hợp pháp sẽ được tính toàn bộ khoản chi tài trợ này vào chi phí hợp lý được trừ khi xác định thuế TNDN, giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí thuế phải nộp.

Bảng so sánh tổ chức phi lợi nhuận và doanh nghiệp thương mại

Để giúp các nhà quản trị có cái nhìn đối chiếu tường minh và không bị nhầm lẫn giữa hai loại hình tổ chức này, bảng so sánh dưới đây phân tích chi tiết 6 khía cạnh vận hành cốt lõi:

Các tổ chức phi lợi nhuận tiêu biểu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, sự lớn mạnh của các tổ chức phi lợi nhuận và doanh nghiệp xã hội chính danh đang minh chứng rõ nét cho vai trò hỗ trợ đắc lực của khu vực này đối với công cuộc phát triển đất nước:

Hội Chữ thập đỏ Việt Nam

Là một trong những tổ chức xã hội nhân đạo nòng cốt có lịch sử lâu đời và hệ thống mạng lưới cơ sở phủ kín 63 tỉnh thành trên toàn quốc:

• Cứu trợ thiên tai và an sinh xã hội: Giữ vai trò đầu mối điều phối hàng triệu gói cứu trợ khẩn cấp trong các đợt bão lũ, hạn mặn tại miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời hỗ trợ sinh kế lâu dài cho các hộ nghèo vùng sâu vùng xa.
• Đầu mối hiến máu tình nguyện quốc gia: Là cơ quan thường trực Ban chỉ đạo quốc gia vận động hiến máu tình nguyện, tiếp nhận và điều phối hàng triệu đơn vị máu cứu chữa bệnh nhân tại các bệnh viện mỗi năm.

Tổ chức Tình nguyện vì Giáo dục VEO

Tổ chức Tình nguyện vì Giáo dục (Volunteer for Education Organization - V.E.O) là đại diện xuất sắc cho tinh thần trách nhiệm xã hội của thế hệ trẻ Việt Nam:

• Mô hình du lịch tình nguyện (Volunteer Tourism): Tiên phong khai phá mô hình kết hợp giữa du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa với việc tình nguyện giảng dạy tiếng Anh, kỹ năng tin học và kiến thức vệ sinh cho trẻ em vùng đồng bào thiểu số.
• Kiến tạo sinh kế và hạ tầng bền vững: Vận động nguồn lực cộng đồng xây dựng hàng chục điểm trường vùng cao kiên cố, thành lập tủ sách cộng đồng và hỗ trợ người dân địa phương phát triển mô hình du lịch sinh thái cộng đồng để thoát nghèo bền vững.

Doanh nghiệp xã hội KOTO Vietnam

Được sáng lập bởi ông Jimmy Phạm từ năm 1999 với triết lý nhân văn sâu sắc "Know One, Teach One" (Biết một, dạy một), KOTO là ngọn cờ đầu của phong trào Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam:

• Đào tạo nghề nhân đạo tiêu chuẩn quốc tế: Cung cấp chương trình đào tạo nghề làm bánh, nấu ăn và nghiệp vụ dịch vụ nhà hàng - khách sạn chuẩn chứng chỉ Australia hoàn toàn miễn phí cho thanh thiếu niên cơ nhỡ, người khuyết tật và trẻ em đường phố.
• Mô hình kinh doanh tự chủ tài chính: Tự trang trải chi phí đào tạo và ăn ở cho hàng nghìn học viên thông qua hệ thống nhà hàng thực hành, chuỗi dịch vụ tiệc ngoài trời chất lượng cao, tái đầu tư 100% dòng tiền thặng dư vào sứ mệnh chắp cánh tương lai cho người yếu thế.

Tổ chức thanh niên quốc tế AIESEC Việt Nam

AIESEC là tổ chức thanh niên độc lập phi lợi nhuận lớn nhất thế giới, hoạt động tích cực tại hàng loạt trường đại học trọng điểm tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng và Cần Thơ:

• Phát triển năng lực lãnh đạo trẻ: Tạo môi trường rèn luyện thực tiễn thông qua việc trao quyền cho sinh viên trực tiếp thiết kế, quản lý và vận hành các dự án cộng đồng xoay quanh 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc (SDGs).
• Kết nối trao đổi văn hóa toàn cầu: Tổ chức các chương trình trao đổi thanh niên tình nguyện quốc tế, đưa hàng nghìn sinh viên Việt Nam đi cống hiến tại nước ngoài và đón nhận tình nguyện viên quốc tế đến hỗ trợ các dự án xã hội tại Việt Nam.

Phi lợi nhuận không đồng nghĩa với hoạt động thiện nguyện tự phát hay bài trừ yếu tố kinh tế thị trường. Bản chất cốt lõi của một tổ chức phi lợi nhuận hiện đại và văn minh là sự kết hợp chuẩn mực giữa một trái tim nhân văn với một bộ óc quản trị tài chính kỷ luật. Việc hiểu đúng bản chất nguyên tắc không phân phối lợi nhuận, nắm vững các quy định pháp luật tại Nghị định số 93/2019/NĐ-CP, Nghị định số 126/2024/NĐ-CP hay Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 chính là kim chỉ nam giúp các nhà sáng lập tự tin xây dựng các mô hình cộng đồng tự chủ, minh bạch và tạo ra những tác động xã hội sâu sắc, bền vững theo thời gian.